କମ୍ରେଡ୍ କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଏମିତି ଜଣେ ମହାନ ଦାର୍ଶନିକ ଥିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା କେବଳ ଦାର୍ଶନିକତାର ଦିଗକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିନଥିଲା, ବରଂ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ସାମାଜିକ-ରାଜନୈତିକ ଇତିହାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ “ମାର୍କ୍ସବାଦ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ସାହିତ୍ୟ, ସମାଜଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ରର ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ସବୁଠାରୁ ସଠିକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ମାନଦଣ୍ଡ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ।
ଏହି ଅବସରରେ ତାଙ୍କର ବିଚାରଧାରାର ଘନିଷ୍ଠ ସାଥୀ ଓ ସହଚିନ୍ତକ କମ୍ରେଡ୍ ଫ୍ରେଡ୍ରିକ ଏଙ୍ଗେଲସ ଏବଂ କାର୍ଲ ମାର୍କସଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଜେନିଙ୍କ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ, ଯାହାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ସେ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସାହିତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଥିଲେ।
ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥନ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ:
“ଦାର୍ଶନିକମାନେ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ପୃଥିବୀକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଳ କାମ ହେଉଛି ଏହାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବା।”
କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ପିତା ଜଣେ ଆଇନଜୀବୀ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ଆଇନ ପଢ଼ୁନ୍ତୁ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମାର୍କ୍ସଙ୍କୁ ବନ୍ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ଭର୍ତ୍ତି କରାଯାଇଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମନ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିପାରିଲା ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଚିଠି ଲେଖି ବର୍ଲିନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, କାରଣ ସେ ଭାବିଲେ ଯେ ଜୀବନ ଓ ସମାଜ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ମୂଳ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେବଳ ଦାର୍ଶନିକତାର ଗଭୀର ଅଧ୍ୟୟନରେ ମିଳିପାରିବ। ସେ ଜୋର ଦେଇ କହିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଦାର୍ଶନିକତା ପଢ଼ିବା ଉଚିତ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ ଜୀବନ ପ୍ରତି ଏକ ତାର୍କିକ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବଧାରା ଗଢ଼ିପାରିବ।
ବର୍ଲିନ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ସେଠାରେ ମହାନ ଦାର୍ଶନିକ ହେଗେଲଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରାର ପ୍ରଭାବ ଥିଲା। ମାର୍କ୍ସ ଆରମ୍ଭରେ ‘ୟଙ୍ଗ ହେଗେଲିୟନ୍ସ’ ସଂଗଠନର ସଦସ୍ୟ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ବିଶିଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ହେଗେଲଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକତାର ସୀମାକୁ ଚିହ୍ନଟ କରିଦେଲା। ହେଗେଲଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକତା ‘ଆଦର୍ଶବାଦୀ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକତା’ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଭାବନାର ନିରନ୍ତର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ (ବାଦ, ପ୍ରତିବାଦ, ସମ୍ବାଦ)କୁ ଉନ୍ନତିର ଆଧାର ଭାଵେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥିଲା। ମାର୍କ୍ସ ଏହାକୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି ପ୍ରମାଣ କଲେ ଯେ ଭାବନା ଦ୍ରବ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବନାରୁ ନୁହେଁ।
ଦାର୍ଶନିକତାରେ ବିପ୍ଳବ: ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ବସ୍ତୁବାଦ:
ମାର୍କ୍ସ ତାଙ୍କ ପିଏଚଡି ‘ଏପିକ୍ୟୁରସଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକତା’ ଉପରେ ସମାପ୍ତ କଲେ। ସେ ହେଗେଲଠାରୁ ‘ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ପଦ୍ଧତି’ ଏବଂ ଲୁଡ଼ଭିଗ ଫାୟରବାଖଙ୍କ ଠାରୁ ‘ଵସ୍ତୁବାଦ’ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହାଙ୍କ ସମନ୍ୱୟରେ ସେ “ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ଵସ୍ତୁବାଦ”ର ଭିତ୍ତି ରଖିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ହେଗେଲଙ୍କ ଦାର୍ଶନିକତା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଦଉଡୁଥିଲା, ଯାହାକୁ ସେ ପାଦ ଉପରେ ଦଉଡାଇଦେଲେ। ତାଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ଭାବନା ଦ୍ୱିତୀୟ; ଦ୍ରବ୍ୟ ଭାବନାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ପରେ ସେହି ଭାବନା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ଭାବରେ ଭୌତିକ ଜଗତକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଏହି ଆଧାରରେ ସେ କହିଥିଲେ:
“ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ସମସ୍ତ ସମାଜର ଇତିହାସ ବର୍ଗ ବା ଶ୍ରେଣୀ ସଂଘର୍ଷର ଇତିହାସ ଅଟେ।”
ଅର୍ଥନୀତିରେ ନୂତନ ଦିଗ: ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ:
ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ବଡ଼ ବିପ୍ଳବ ଅର୍ଥନୀତିରେ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ମୂଲ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିରେ ଶ୍ରମର ଯଥାର୍ଥ ଭୂମିକାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇନଥିଲା। ମାର୍କ୍ସ ପ୍ରମାଣ କଲେ ଯେ ‘ମାନବ ଶ୍ରମଶକ୍ତି’ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ‘ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ’ ସମ୍ପଦ ଯାହା ନିଜ ମୂଲ୍ୟଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। କଞ୍ଚା ମାଲ, ଯନ୍ତ୍ର ଓ ଜମି ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅଂଶ। ଏହିପରି ସେ “ଅତିରିକ୍ତ ଶ୍ରମ ଓ ଅତିରିକ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ” ଦେଲେ। ଏହା ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ବୁଝାଏ ଯେ କିପରି ପୁଞ୍ଜିପତିମାନେ ଶ୍ରମିକଙ୍କ ଶ୍ରମକୁ ଶୋଷଣ କରି ପୁଞ୍ଜି ଠୁଳ କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରମଜୀବୀ ଶ୍ରେଣୀ ଶୋଷଣରେ ଗରିବ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଆବିଷ୍କାର ଅର୍ଥନୈତିକ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ମୂଳରୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିଦେଲା।
ବୈଜ୍ଞାନିକ ସାମ୍ୟବାଦ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ସମାଜ:
ମାର୍କ୍ସ “ବୈଜ୍ଞାନିକ ସାମ୍ୟବାଦ” ର ଧାରଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ପୂର୍ବତନ ଚିନ୍ତକମାନେ କେବଳ ଆଦର୍ଶ ସମାଜ କଳ୍ପନା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାର୍କ୍ସ ଏହାକୁ ଭୌତିକ ଓ ଅର୍ଥନୈତିକ ଆଧାରରେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ସେ କହିଥିଲେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ତାହାର ଚରମ ସ୍ଥିତିରେ ନିଜ ନାଶର ବୀଜ ବପନ କରିଦିଏ। ସେ ଏକ ବର୍ଗହୀନ ଓ ଶୋଷଣମୁକ୍ତ ସମାଜର କଳ୍ପନା କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ଅତ୍ୟାଧୁନିକ ହେବ ଏବଂ ଉତ୍ପାଦନ ପ୍ରଚୁର ହେବ।
ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଅନୁସାରେ ସାମ୍ୟବାଦୀ ସମାଜରେ ମଣିଷ କାମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ, ବରଂ ସେହି କାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଆନନ୍ଦ ହେବ। ମଜଦୁରୀ ଦାସତ୍ୱର ଶେଷ ହେବ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ନିଜର ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ “ମୁକ୍ତ ସମୟ” ମିଳିବ। ସେଠାରେ ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ଚାଲିବ:
“ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ କ୍ଷମତା ଅନୁଯାୟୀ ଶ୍ରମ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ।”
ବର୍ତ୍ତମାନ ସମୟ ଏବଂ ମାର୍କ୍ସବାଦର ପ୍ରାସଙ୍ଗିକତା
ଆଜି ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ପୁଞ୍ଜିବାଦୀ ସଂକଟ ଗଭୀର ହେଉଥିବା ସମୟରେ—ବେରୋଜଗାରୀ ବଢ଼ୁଛି, ଲୋକମାନଙ୍କର କ୍ରୟଶକ୍ତି କମୁଛି ଏବଂ ଅର୍ଥନୈତିକ ଅସମାନତା ବଢ଼ୁଛି—ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଅଧିକ ପ୍ରାସଙ୍ଗିକ ହେଉଛି। ସେ ସତର୍କ କରିଥିଲେ ଯେ ପୁଞ୍ଜିବାଦ ଲାଭ ପାଇଁ ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ଯକୁ ଠେଲିଦିଏ। ତାଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ହେଲା — “Das Kapital” ,
“The Communist Manifesto” ,
“The Poverty of Philosophy” ,
“Wage Labour and Capital” ସହିତ ତାଙ୍କର ଅନେକ ଲେଖା ଓ ପତ୍ର ଆଜି ମଧ୍ୟ ମାନବତା ପାଇଁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଭାବେ ରହିଛି।
ମାର୍କ୍ସଙ୍କ ବିପ୍ଳବୀ ସ୍ଲୋଗାନ—“ସର୍ଵହରାଙ୍କ ପାଖରେ ହରାଇବାକୁ କିଛି ନାହିଁ, ପାଇବାକୁ ଅଛି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ”—ଆଜି ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବେରୋଜଗାର ଓ ପରିତ୍ୟକ୍ତ ଯୁବମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ରିତ ହେବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି। ମାର୍କ୍ସ କେବଳ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ତତ୍ତ୍ଵ ଦେଇନଥିଲେ, ବରଂ ପୃଥିବୀକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିବାକୁ ଏକ ଅଜୟ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ବୌଦ୍ଧିକ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ। କମ୍ରେଡ୍ କାର୍ଲ ମାର୍କ୍ସ ଏମିତି ଜଣେ ମହାନ ଦାର୍ଶନିକ ଥିଲେ, ଯିଏ ପୃଥିବୀକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ମାନବତାକୁ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକ ଦିଗରେ ନେବାର ପଥ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିଥିଲେ।
ତାଙ୍କର ଵସ୍ତୁବାଦୀ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦାର୍ଶନିକତାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଆହରଣ କରି ଏବଂ ପ୍ରୟୋଗ କରି ସମାଜକୁ ଅଧିକ ଉନ୍ନତ ଓ ସମତାମୂଳକ ଦିଗକୁ ନେବା ପାଇଁ ଅବଦାନ ହିଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରକୃତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ହେବ।
*ବିଶ୍ଵର ମହାନ ସମାଜ ବିଜ୍ଞାନ ଚିନ୍ତା ନାୟକ ଅଦ୍ଵିତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ କାର୍ଲ ମାର୍କସ୍ ଜିନ୍ଦାବାଦ!
*ମାର୍କସବାଦ ଜିନ୍ଦାବାଦ!
*ଦୁନିଆର ମଜଦୂର ଏକ ହୁଅ !
By JAYANTHA DAS(ODISHA-INDIA)
