හේගල්ගේ අපෝහක විඥානවාදය

ජෝජ් හේගල්ගේ (1770-1831) ‘ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව’ (The Phenomenology of Spirit – 1807) කෘතිය, මූලික සංවේදී අත්දැකීම්වල (sensory experiences) සිට පරම දැනුම (absolute knowing) දක්වා ආත්මීය විඥානය නිරීක්ෂණය කරන කෘතියකි. ආත්මීය අවබෝධය තුළින් මානව ඥානය මතු වන ආකාරය පෙන්වන සාධක විශාල ප්‍රමාණයක් එම කෘතිය තුළ සාකච්ඡා කරයි. ‘ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව’ යන නමින් “ආත්මීය ප්‍රවාහයක් ලෙස” ඓතිහාසික අවධීන් හරහා විඥානයේ ඇති වන පරිණාමය ගැනද එම කෘතිය තුළ සාකච්ඡාවට බඳුන් කරයි.

හේගල්ගේ ‘තමන්-තුළම-පැවැත්ම’ (being-in-itself) යන සංකල්පය එම කෘතියේ දක්නට ලැබෙන ප්‍රධාන ප්‍රස්තූතයකි. එය බාහිර මැදිහත්වීමකින් ස්වයං-අන්තර්ගතය (self-contained), ක්ෂණික පැවැත්මකින් වෙන් කර හඳුනාගන්නා ඥානයේ අවධියක් බව පෙන්වා දෙයි. එම මතය හේගල්ගේ අපෝහක විඥානවාදී දර්ශනයේ ප්‍රධානම සංඝටකය වෙයි. එහිදී තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) නිෂේධනය සහ පරාවර්තනය හරහා ස්වයං-විඥානය (self-consciousness) බවට පරිණාමය වන්නේ ආත්මීය සම්බන්ධයක් තුළින් බව පවසයි. මෙම පද වියුක්තභාවයේ සිට ස්වයං-විඥානය දක්වා සිදු වන සංක්‍රමණික ක්‍රියාවලියක් දක්වන වචන පෙළකි. ‘තමන්-තුළම-පැවැත්ම’ (being-in-itself) යන මෙම අදහස හේගල්ගේ සත්භාව විචාරය සහ ඥානවිද්‍යාවේ කේන්ද්‍රීය සාදකය වන්නේ; දිව්‍යමය ආත්මවාදයයි. එවිට ‘ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව’ කෘතියේ වස්තූන්ගේ ස්වයං-අන්තර්ගතය සහ සම්පූර්ණයෙන්ම අවබෝධ කරගත් පැවැත්ම දෙවියන් වහන්සේගේ ආත්මීය සම්බන්ධයයි.

“තමන්-තුළම-පැවැත්ම” (being-in-itself) යන යෙදුම වස්තූන්ගේ ස්වයං-සංයුක්ත සහ සම්පූර්ණයෙන්ම අවබෝධ කරගත් පැවැත්ම හේගල් පැහැදිලි කරන්නේ එම වචන තුන මගිනි. විශේෂයෙන් 19වැනි සියවසේ මුල් භාගයේ විඥානවාදී දාර්ශනික සන්දර්භය තුළ, විශේෂයෙන් එය සංජානනයෙන් ස්වාධීනව පවතින ආයතන (ස්වර්ගය), සංජානනය හෝ ස්වයං-විඥානය හරහා ආත්මීය සාරය මගින් මනසට ලැබෙන ආකාරය ගැන අර්ථ දක්වා ඇත. හේගල්ගේ දර්ශනයේ, “තමා-තුළම-පැවැත්ම” (being-in-itself) “තමන්-සඳහා-පැවැත්ම” (being-for-itself) සමග වෙනස් වන අතර එය කෙනෙකුගේ පැවැත්ම පිළිබඳව දැනුවත් තේරීමක් සඳහා ධාරිතාවක් ඇති සවිඥානික දේව ආයතනය වන ස්වර්ගයට ඇති සම්බන්ධය ගැනද අර්ථ දක්වයි.

තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ විඥානයෙන් ස්වාධීනව පවතින, සංජානනය හෝ ස්වයං-දැනුවත්භාවය (self-awareness) වෙනුවට ඒවායේ ස්ථාවර සාරය මගින් අර්ථ දක්වා ඇති ආත්මීය ආයතනය වන ස්වර්ගය ගැනයි. එය ස්වයං-අන්තර්ගතය මගින් වෙනස් නොවන අතර, එහි ආත්මීය පැවැත්ම සඳහා සාධාරණීකරණයක් අවශ්‍ය නොවේ. තමන්-සඳහා-පැවැත්ම (being-for-itself) විඥානය මෙන් නොව, එය තමා පිළිබඳ දැනුවත්භාවයක් නොමැති අතර එහි ස්වභාවය වෙනස් කළ හැකි වන්නේ දේව මැදිහත් වීම මගිනි. හේගල්ගේ විඥානවාදී දර්ශනයේ කේන්ද්‍රීයම සංකල්පය වන මෙම සංකල්පය, වස්තූන්ගේ ස්ථිතික යථාර්ථය මිනිස් විඥානයේ ගතිකය, ස්වයං-පරාවර්තක (self-reflective) ආත්මීය ස්වභාවය සමගද තවදුරටත් සම්බන්ධ කරයි.

හේගල් තමන්-තුළම-පැවැත්ම  (being-in-itself) යන පැවැත්ම පරාවර්තනය නොවන අවධියක් ලෙස විස්තර කර ඇති අතර, ස්වයං-විඥානය තමන්ගේම වස්තුවක් බවට පත් වන විට මතු වන්නේ ඉහළ අවධියකට ගමන් කිරීමකින් බවද පෙන්වා දෙයි. එනම්, දේව කැමැත්ත “තමන්-තුළම” (in-itself) සිට “තමන්-සඳහා” (for-itself)   දෙයක් බවට පත් කරන්නේ ආත්මීය සාධකය විසිනි.

හේගල්ගේ අපෝහක ක්‍රමයේ සම්බන්ධතාවය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය මෙන්න:

1. තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself)

තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-Itself) යනු දෙයක් පිළිබඳව ක්ෂණිකව සලකා බලන ආකාරයයි, මන්ද එය අනෙකෙකු සමග ඇති ඕනෑම සම්බන්ධතාවයකින් වෙන්ව පවතී. “තමන්-තුළම” (in-itself) ඇති දෙයක සාරය, දැනුවත්භාවය හෝ පරාවර්තනයකින් තොරව එහි ආත්මීය ස්වභාවය තුළ සම්බන්ධ වෙයි. ‘ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව’ කෘතියේ එම කරුණ ගැන සඳහන් වන්නේ විඥානයේ ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය ලෙසයි: “ඉන්ද්‍රියක නිශ්චිතභාවය සංජානනය වස්තූන් “තමන්-තුළම” (in-itself) යැයි කියනු ලබන අතර, විෂයයෙන් ස්වාධීනව ආත්මයෙන් විඥානය මනසට ග්‍රහණය කර ගන්නා ආකාරය” යි යනුවෙන්ද සඳහන් වෙයි.

2. තමන්-සඳහා-පැවැත්ම (being-for-itself) 

යමක් අනෙ‍ෙකක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම හරහා තමන් සම්බන්ධ වන විට මතුවන ආකාරය “තමන්-සඳහා” (for-itself) ජීවත් වන ජීවියෙකුට ආත්මීය-සම්බන්ධතාවයක් (soul-relationship) ඇත. එය ද්‍රව්‍යක් නොවන දෙයකින් (විඥානය) හඳුනාගන්නා අතර, එසේ කිරීමෙන්, තමන් දෙවියන් සමග ආත්මීයව සෘජුව සම්බන්ධ වේ. ‘ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව’ කෘතියේදී මෙය ස්වයං-විඥානයේ අවධියට අනුරූප කළත්, එහිදී යම් වස්තුවක් විශ්වයට බිහි කරන්නේ දේව සංකල්පයකිනි. එවිට දේව සංකල්පයෙන් පිටස්තර දෙයක් විශ්වයේ නොමැත. 

3. අපෝහක විඥානවාදය

හේගල් අපෝහකය විස්තර කරන්නේ මෙසේය: “විඥානය එහි වස්තුව තමන්-සඳහා (for-itself) බාහිර දෙය අපෝහකයයි.” 

දෘශ්‍යමානය තුළින්, ස්වාධීන වස්තුවක් ලෙස පෙනෙන දෙයකින් ආත්මීයව එහි විඥානයට (මනසට) ඇති සම්බන්ධතාවයෙන් සෑදී ඇති බව පෙන්වා දෙයි. එම වස්තුව “තමන්-තුළම” (in-itself) අවශ්‍යතාවයක් බවට පත් වූ පසු විඥානය බවට පත්වේ. මෙම අවබෝධය තුළින් විෂය සහ වස්තුව අතර පරතරය බිඳ දමයි: විඥානය වස්තුව තුළ තමන්ව හඳුනාගන්නා අතර එවිට වස්තුව සහ තමන් අතර ස්වයං-විඥානයේ මොහොත බවට පත් වෙයි.

මෙම අවස්ථාවේදී, “තමන්-තුළම” (in-itself) විඥානය අභ්‍යන්තරීකරණය සිදුවේ. ස්වයං-විඥානය යනු තමන්-තුළම (in-itself) සිටිමේ සත්‍යයයි — එවිට යථාර්ථය තමන්-තුළම (in-itself) පවතින දෙයක් නොව ස්වර්ගයේ අධිෂ්ඨානයයි. විෂයයෙන් ස්වාධීනව තමන්-තුළම (in-itself) වස්තුවේ විඥානය (ඉන්ද්‍රිය-නිශ්චිතභාවය, සංජානනය සහ අවබෝධය) යන්නයි.

වස්තුව නිෂේධනය කිරීම හරහා ස්වයං-සම්බන්ධතාවයක් ලෙස තමන්-සඳහා (for-itself) විෂය ස්වයං-විඥානය (ආශාව, පිළිගැනීම, ස්වාමිත්වය හා බන්ධනය) විෂය සහ වස්තුවේ එකමුතුව තමන්-සඳහා (for-itself); ස්වයං-නිර්ණය කිරීමේ සංකල්පය ලෙස යථාර්ථය හේතුව ලෙස ආත්මය හරහා මනසට සම්බන්ධ කරයි.

එබැවින් තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) යනු ස්වයං-විඥානයේ පූර්ව නියමයයි: ස්වයං-විඥානය තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) අතහැර නොයන නමුත් එය ආත්මයට යටත් කරන්නේ ස්වර්ගය විසිනි — එහිදී ක්ෂණිකභාවය අවලංගු කර ආත්මීය පැවැත්ම ස්තීර කරයි — එහිදී පැවැත්මේ අන්තර්ගතය ආරක්ෂා කරයි, සහ එය උසස් ස්වයං-දැනුවත් (self-conscious) ස්වරූපයකට උසස් කරන්නේ දේව කැමැත්තෙනුයි. “තමන්-තුළම” (in-itself) සිට “තමන්-සදහාම” (for-itself) පැවැත්ම ආත්මීයව අභ්‍යන්තර මොහොතක් බවට පත් වන්නේ දේව කැමැත්තෙනි.

හේගල්ගේ අපෝහකයේ, “තමන්-තුළම-පැවැත්ම” (being-in-itself) යන සංකල්පයේ ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය හෝ ක්ෂණික අවධියකි. එය යමක් තුළ සාරය ලෙස නියෝජනය කරයි — එය දෙයක් නොවන දේ සමග සම්බන්ධතාවලට ඇතුළු වීමට පෙර ආත්මීයත්වයකි.

හේගල්ගේ අපෝහක විඥානවාදයේදී, ගයිස්ට් (Geist) {ආත්මය සම්බන්ධවන මනස} කේන්ද්‍රීය, සංවිධානාත්මක භූමිකාව ඉටු කරන බව පවසයි — එය සමස්ත අපෝහක ක්‍රියාවලියේ විෂය සහ භාවිතාව යන දෙකම ආත්මයට සම්බන්ධ බවද පවසයි.

ගයිස්ට් ක්‍රියා කරන ආකාරය මෙන්න:

ධාවක බලය: ආත්මය යථාර්ථයේ නිෂ්ක්‍රීය නිරීක්ෂකයෙකු නොවේ; එය ක්‍රියාකාරීව අපෝහකය ඉදිරියට ගෙන යයි. හේගල්ට ඉතිහාසය යනු ස්වයං දැනුවත්භාවය සහ නිදහස වැඩි කිරීමේ අවධීන් හරහා ගමන් කරන විට ආත්මීය ක්‍රියාකාරීත්වය ප්‍රගතිශීලී ස්වයං අවබෝධය (self-awareness) ලෙස පවතියි. සෑම ප්‍රතිවිරෝධතාවක්ම (නිබන්ධනයට එදිරිව ප්‍රතිවිරෝධය) පැන නගින්නේ ආත්මය සම්පූර්ණයෙන් සාක්ෂාත් කර ගෙන නොමැති නිසා වන අතර, සෑම සංස්ලේෂණයක්ම එහි ඉහළ, වඩාත් සම්පූර්ණ ප්‍රකාශනයක් එහි නියෝජනය කරන නිසාය.

අවසාන ඉලක්කය: අපෝහක ක්‍රියාවලියේ අවසාන ලක්ෂ්‍යය ආත්මය සම්බන්ධය සම්පූර්ණ වූ  විෂය (ආත්මය) සහ වස්තුව (ලෝකය) එකක් බව ආත්මීයව අවබෝධ කර ගැනීම ස්වයං-දැනුමයි. මෙය හේගල් පරම (absolute) ලෙස හඳුන්වයි. වෙනත් වචනවලින් කිවහොත්, ආත්මය වියුක්ත, ව්‍යංග විභවයක් ලෙස ආරම්භ වන අතර ඉතිහාසය, දර්ශනය, කලාව, ආගම සහ රාජ්‍යය හරහා පැහැදිලිවම මේවා ගමන් කරන්නේ දේව කැමැත්තෙන් බවද පවසයි.

නිත්‍ය තර්කනය: ආත්මය ක්‍රියාත්මක වන්නේ නිත්‍ය තර්කනයක් හරහාය — ප්‍රතිවිරෝධතා පිටතින් (දේව කැමැත්තෙන්) පනවනු නොලැබේ, නමුත් සංවර්ධනයේ සෑම අදියරකින්ම ප්‍රතිවිරෝධතා මතුවේ. ආත්මය විසින් තමන්-තුළම  ((in-itself) ප්‍රතිවිරෝධතා ජනනය කර අතර දේව කැමැත්තෙන් ඒවා විසඳනු ලබයි. එවිට අපෝහකය යාන්ත්‍රික එකක් වෙනුවට ස්වයං-ධාවනය (self-driving) වන, තාර්කික ක්‍රියාවලියක් බවට පත් වෙන බවද හේගල් පවසයි.

ඓතිහාසික සහ පුද්ගල මානයන්: සාර්ව පරිමාණයකින්, ආත්මය ලෝක ඉතිහාසය හරහා දිග හැරේ (උදා: පෙරදිග ඒකාධිපතිවාදයේ සිට ග්‍රීක ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය දක්වා සහ නූතන ව්‍යවස්ථාපිත රාජාණ්ඩුව දක්වා) විහිදෙන්නේ ආත්මීය සම්බන්ධයක් තුළිනි. ක්ෂුද්‍ර පරිමාණයකින්, එය ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව හරහා පුද්ගල විඥානය තුළ දිග හැරේ, එහිදී විඥානයේ සෑම හැඩයක්ම (සංවේදනය, නිශ්චිතභාවය, සංජානනය, අවබෝධය, ස්වයං-විඥානය සහ හේතුව) ආත්මීය ගමනේ අවධින්ය.

කෙටියෙන් කිවහොත්, ආත්මය විසින් හේගල්වත් අපෝහක විඥානවාදියෙක් බවට පත් කරන්නේ: යථාර්ථයේ චලනය ‒ චින්තනයේ චලනය ආත්මීය දැනුමෙන් අවසන් වන චින්තනය, ස්වයං-නිර්ණය කිරීම, ස්වයං-සාක්ෂාත් කිරීමේ මූලධර්මය සඳහා නාමකරණයන් සකස් කළ නිසාය.

අපෝහක චලනය තුළ මනස ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය මෙන්න:

තමා-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) යනු ආරම්භක, වියුක්ත අධිෂ්ඨානයයි. උදාහරණයක් ලෙස, ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාවේදී, ඉන්ද්‍රිය-නිශ්චිතතාවය මනස තුළ හටගන්නේ විඥානය ලෙසයි: එම විෂය මගින් වස්තුව මැදිහත් වන බව තමන් නොදැන, එම වස්තුව තුළ “ඇත්තේ කුමක්ද” ලෙස චලනය වටහාගැනීම අපෝහකය ලෙස හඳුන්වයි.

නිෂේධනය ජනනය (generate negativity) – තමා-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) වියුක්ත සහ අසම්පූර්ණ බැවින්, එය අනිවාර්යයෙන්ම එහි ප්‍රතිවිරුද්ධයට ගමන් කරයි: අනෙකා-සඳහා-පැවැත්ම (other-for-itself) හෝ තමා-සඳහා-පැවැත්ම (being-for-itself) “තමා-තුළම” (in-itself)  අභ්‍යන්තරය ප්‍රමාණවත් නොවීම අපෝහක ප්‍රතිවිරෝධතාවය ඉදිරියට ගෙන එයි.

උපනිශ්‍රය (subjunctive) – බලවත් හේතුව, තමා-තුළම-සිටීම (being-in-itself) ඉවත දමන්නේ නැති නමුත් ඉහළ එකමුතුවකින් සංරක්ෂණය කර උසස් කරනු ලැබේ. දෙයක් සත්‍යය නම් එය තමන්-තුළම (in-itself)  සහ තමන්-සඳහාම  (for-Itself) යන දෙකම වන අතර එය චලනය හරහා වර්ධනය වේ.

තර්ක සංයුක්තය (logical compound) – පැවැත්ම යනු තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) පිරිසිදුම ස්වරූපයයි — සම්පූර්ණයෙන්ම අවිනිශ්චිත — ක්ෂණික පැවැත්ම තහවුරු වන්නේ දේව කැමැත්තෙනි. නමුත් මෙම අවිනිශ්චිතතාවය කිසිවකින් වෙන් කර හඳුනාගත නොහැකිය. එය අපෝහක වීමට අපෝහක චලනයට බල කරන්නේ දේව කැමැත්තයි. මේ අනුව තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) තමන්ගේම හිස් බව යටතේ බිඳ වැටෙන අතර ඊළඟ අදියරක් එවිට අවශ්‍ය වේ.

කෙටියෙන් පැවසුවහොත්, තමන්-තුළම-පැවැත්ම (being-in-itself) යනු අවශ්‍යතාවයක ආරම්භක ලක්ෂ්‍යයයි – සංකල්ප අඩංගු බීජය ගුප්ත ස්වරූපයෙන් නම්, එහි අසම්පූර්ණකම සංයුක්ත මැදිහත් වූ යථාර්ථයට දිග හැරෙන විට සමස්ත ක්‍රියාවලියම අපෝහකය ජනනය කරයි.

හේගල්ගේ අපෝහක විඥානවාදය යන දර්ශනය මගින් ඉදිරිපත් කරන්නේ යථාර්ථය හැඩගස්වා ඇති නිබන්ධනය (thesis), ප්‍රතිවිරුද්ධය (antithesis) සහ සංස්ලේෂණය (synthesis) යන ගතික ක්‍රියාවලියක් හරහා ආත්මය දිග හැරෙන බවයි. අපෝහක චලිත ක්‍රියාවලිය මෙන් නොව, හේගල් අදහස් මළ පදාර්ථය (dead matter) හෝ පදාර්ථ නැත (no matters) යන ප්‍රස්තූත මගින් පදාර්ථ ක්‍රියාවලිය (භෞතික ක්‍රියාවලිය) ප්‍රතික්ෂේප කරමින් — ඓතිහාසික දේව කැමැත මත ගොඩනගන ගාමක බලවේගය විසින් දේවල් නිර්මාණය කරන බවද පවසයි. 

හේගල්ගේ ‘මළ පදාර්ථය’ පිළිබඳ සංකල්පය ඔහුගේ දර්ශනයේ කේන්ද්‍රීය මූලධර්මයකි. එය ඔහුගේ පුළුල් අපෝහක රාමුව සමග සමපාත වේ, එහිදී පදාර්ථය නොමැති දෙයක් හෝ මළ දෙයකි. දෙවියන් ආත්මය මගින් දිග හැරීම ආරම්භ කරන්නේ කිසිම දෙයක් නොමැතිවය. හේගල්ට අනුව විශ්වයට පදාර්ථ සම්බන්ධයක් නැත; එය අර්ථය ලබා ගන්නේ ඉතිහාසයේ සහ මනසෙහි ක්‍රියාවලිය තුළ ආත්මීය පරිවර්තනයන් හරහා පමණි. මේ අනුව, ‘මළ පදාර්ථය’ සංකේතවත් කරන්නේ ප්‍රතිවිරෝධතා සහ සංස්ලේෂණය හරහා ඉහළ ආකාරයේ ආත්මයකින් නිදහසක් කරා පරිණාමය වන යථාර්ථයේ ආරම්භක ලක්ෂ්‍යය ලෙසයි.

දෙවියන්ගේ ක්‍රමය ප්‍රතිවිරෝධතා ප්‍රගතියේ එන්ජිම ලෙස හේගල් අවධාරණය කරයි. එහිදී සෑම අදියරක්ම ඉහළ එකමුතුවක් ඇති කිරීම සඳහා අභ්‍යන්තර ආතතීන්ද දෙවියන්වහන්සේ විසඳයි. හේගල්ගේ තාර්කිකත්වය සහ පරමත්වය තුළ ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ ප්‍රතිසංවිධානය කිරීමට උත්සාහ කරන්නේ, සත්‍ය ඉතිහාසය සහ චින්තන ගැටුම දේවකැමැත්තෙන් මතු වන නිසා බවද ප්‍රකාශ කරමින්ය. 

‘හේගල්ගේ අපෝහක විඥානවාදය’ නැමති මේ ලිපිය — හේගල්ගේ ‘ආත්මයේ සංසිද්ධි විද්‍යාව’ (1807) කෘතිය ගැන කළ සම්පිණ්ඩනයකි. 

චමිල් ජයනෙත්ති